कृषोन्नती योजना – Krishonnati Yojana SMSP: दर्जेदार बियाण्यांद्वारे शेतकऱ्यांचे उत्पन्न दुप्पट करण्याची दिशा

Krishonnati Yojana SMSP शेतीतील उत्पादन वाढवायचे असेल, तर सर्वप्रथम दर्जेदार बियाणे आवश्यक असते. शेतकऱ्याने कितीही खत दिले, पाणी व्यवस्थापन केले, आधुनिक तंत्रज्ञान वापरले तरी जर बियाणे दर्जेदार नसेल तर अपेक्षित उत्पादन मिळणे कठीण होते. म्हणूनच बियाणे हे शेतीचे मूलभूत आणि सर्वात महत्त्वाचे इनपुट मानले जाते.

याच पार्श्वभूमीवर भारत सरकारने Ministry of Agriculture & Farmers Welfare मार्फत 2016-17 पासून Green Revolution – Krishonnati Yojana ही छत्रछाया (Umbrella) योजना सुरू केली. या अंतर्गत विविध 11 योजना/मिशन्स राबवले जातात. त्यातील एक अत्यंत महत्त्वाचा घटक म्हणजे Sub Mission on Seed and Planting Material (SMSP).

ही योजना शेतकऱ्यांना दर्जेदार, प्रमाणित बियाणे उपलब्ध करून देणे, Seed Replacement Rate (SRR) वाढवणे आणि बियाणे उत्पादनाची पायाभूत सुविधा मजबूत करणे या उद्देशाने राबवली जाते.

कृषोन्नती योजना म्हणजे काय? Krishonnati Yojana SMSP

Green Revolution – Krishonnati Yojana ही कृषी क्षेत्रातील 11 वेगवेगळ्या योजना एकत्रित करून तयार केलेली छत्रछाया योजना आहे. तिचा मुख्य उद्देश म्हणजे:

• उत्पादन वाढ
• उत्पादकता सुधारणा
• शेतकऱ्यांना चांगला बाजारभाव
• शाश्वत शेती
• कृषी व संलग्न क्षेत्रांचा सर्वांगीण विकास

या व्यापक योजनेअंतर्गत Sub Mission on Seed and Planting Material (SMSP) हे बियाणे क्षेत्रावर केंद्रित उपमिशन आहे.

SMSP म्हणजे काय?

Sub Mission on Seed and Planting Material (SMSP) ही केंद्र प्रायोजित योजना आहे. तिचा उद्देश म्हणजे:

• प्रमाणित व गुणवत्तापूर्ण बियाण्यांचे उत्पादन वाढवणे
• Seed Replacement Rate (SRR) वाढवणे
• शेतकऱ्यांकडे साठवलेल्या बियाण्यांची गुणवत्ता सुधारणे
• बियाणे उत्पादन, प्रक्रिया व चाचणी तंत्रज्ञान आधुनिक करणे
• बियाणे साठवण व प्रमाणन पायाभूत सुविधा मजबूत करणे

SMSP योजनेची प्रमुख उद्दिष्टे

1. प्रमाणित/दर्जेदार बियाण्यांचे उत्पादन वाढवणे

शेतकऱ्यांना उच्च उत्पादन देणाऱ्या व रोगप्रतिकारक वाणांचे बियाणे उपलब्ध करणे.

2. Seed Replacement Rate (SRR) वाढवणे

विशेषतः भात, हरभरा, शेंगदाणा, कापूस इत्यादी पिकांमध्ये SRR वाढवणे.

3. Farm-saved Seeds गुणवत्ता सुधारणा

60,000 गावे कव्हर करून दरवर्षी 100 लाख क्विंटल बियाणे उत्पादनाचे उद्दिष्ट.

4. Seed Infrastructure विकास

सार्वजनिक क्षेत्रात बियाणे प्रक्रिया, साठवण, प्रमाणन सुविधा उभारणे.

5. Seed Treatment प्रोत्साहन

विशेषतः शेतकरी स्वतः साठवलेल्या बियाण्यांवर प्रक्रिया करणे.

6. Seed Multiplication Chain मजबूत करणे

Public आणि Private दोन्ही क्षेत्रांना सहाय्य.

7. नवीन वाणांचे प्रसार

Varietal Replacement Rate वाढवणे.

8. आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर

बियाणे उत्पादन, चाचणी व प्रक्रिया तंत्रज्ञानाचा प्रसार.

9. आंतरराष्ट्रीय व्यापारात वाढ

OECD आणि ISTA मानकांनुसार प्रमाणन करून भारताचा बियाणे निर्यातीत वाटा वाढवणे.

10. PPVFRA अंतर्गत संरक्षण

वनस्पती वाण संरक्षण आणि शेतकरी/संशोधक हक्कांचे रक्षण.

SMSP चे घटक (Components)

1) Strengthening for Seed Quality Control

बियाण्यांची गुणवत्ता तपासणी प्रणाली मजबूत करणे.

2) Grow Out Test (GOT) सुविधा मजबूत करणे

GOT द्वारे बियाण्यांची शुद्धता व प्रमाणिकता तपासली जाते.

3) Seed Certification Agencies ला सहाय्य

राज्यस्तरीय प्रमाणन संस्था सक्षम करणे.

4) Seed Village Programme

गाव पातळीवर शेतकऱ्यांकडूनच बियाणे उत्पादन.

5) Certified Seed Production

प्रमाणित बियाण्यांचे उत्पादन वाढवणे.

Seed Village Programme म्हणजे काय?

Seed Village Programme अंतर्गत:

• गावातील शेतकरीच दर्जेदार बियाणे तयार करतात
• त्यांना तांत्रिक मार्गदर्शन दिले जाते
• बियाणे प्रक्रिया व चाचणी सुविधा उपलब्ध केली जाते
• गावातच उच्च गुणवत्तेचे बियाणे उपलब्ध होते

यामुळे:

• खर्च कमी
• उपलब्धता वाढ
• स्थानिक रोजगार निर्मिती

शेतकऱ्यांसाठी SMSP चे फायदे

1️⃣ उच्च उत्पादन देणारे वाण
2️⃣ रोगप्रतिकारक पिके
3️⃣ खत व पाणी कार्यक्षम वापर
4️⃣ उत्पन्नात वाढ
5️⃣ बियाणे खर्चात बचत
6️⃣ स्थानिक स्तरावर उपलब्धता

कृषी अर्थव्यवस्थेवर परिणाम

• उत्पादनवाढ
• निर्यात क्षमता वाढ
• अन्न सुरक्षा मजबूत
• शाश्वत शेती पद्धती
• ग्रामीण अर्थव्यवस्था सक्षम

आंतरराष्ट्रीय स्तरावरील महत्त्व

SMSP अंतर्गत:

• ISTA मानके
• OECD प्रमाणन
• Seeds Bill 2004 अनुषंगिक नियम

यामुळे भारतीय बियाण्यांना जागतिक बाजारपेठेत स्थान मिळते.

शेतकरी व बियाणे उत्पादकांसाठी संधी

• Public–Private Partnership
• बियाणे कंपन्यांना सहाय्य
• संशोधन व विकास प्रोत्साहन
• निर्यात वाढ

कृषोन्नती योजना व शेतकरी उत्पन्न

Krishonnati Yojana चे अंतिम उद्दिष्ट म्हणजे:

• उत्पादन वाढवणे
• उत्पादकता सुधारणे
• शेतकऱ्यांचे उत्पन्न वाढवणे

SMSP हा त्या उद्दिष्टाचा कणा आहे.

Krishonnati Yojana – Sub Mission on Seed and Planting Material (SMSP) ही योजना म्हणजे भारतीय शेतीसाठी दर्जेदार बियाण्यांचा मजबूत पाया आहे. उच्च उत्पादन देणारे, प्रमाणित आणि आधुनिक तंत्रज्ञानाने विकसित बियाणे उपलब्ध झाल्यासच शेतीची खरी प्रगती शक्य आहे.

Seed Village Programme पासून ते आंतरराष्ट्रीय प्रमाणनापर्यंत, SMSP ही योजना शेतकरी, संशोधक, बियाणे उत्पादक आणि देशाच्या कृषी अर्थव्यवस्थेसाठी अत्यंत महत्त्वाची आहे.

जर भारताला उत्पादन, उत्पादकता आणि उत्पन्न या तिन्ही बाबतीत प्रगती करायची असेल, तर दर्जेदार बियाण्यांचा प्रसार आणि SMSP सारख्या योजनांची प्रभावी अंमलबजावणी ही काळाची गरज आहे.

For More Details Click here

प्रधानमंत्री किसान सन्मान निधी योजना (PM-KISAN): शेतकऱ्यांसाठी आर्थिक आधार देणारी भारताची सर्वांत मोठी उत्पन्न सहाय्य योजना

प्रधानमंत्री जनधन योजना (PMJDY): आर्थिक समावेशनातील भारताची आर्थिक क्रांती